GALLERY
ΕΠΙΠΕΔΑ
DREAM TREE
Πριν από δύο χρόνια, χάρη στο πολύτιμο έργο του φωτογράφου Γιάννη Τυροβολά, ανακάλυψα μια πηγή αυθόρμητης και εσωτερικής ποιητικής έκφρασης ανθρώπων που, ως πρόσφυγες, διανύουν μια περίοδο της ζωής τους σε εγκαταλειμμένους βιομηχανικούς χώρους. Πρόκειται για ποιητικές μορφές χαραγμένες στους τοίχους, οι οποίες περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, σύντομα ποιητικά κείμενα και στοχασμούς των ενοίκων αυτών των κτηρίων, καθώς και ρήσεις και στίχους από το Κοράνι ή από τη μεσαιωνική περσική ποίηση, συχνά συνοδευόμενα από σχέδια και πολλές φορές υπογεγραμμένα και χρονολογημένα. Είναι γραμμένα στα αραβικά, στα φαρσί και στα σομαλικά, ενώ ορισμένα είναι και στα αγγλικά. Ο Γιάννης Τυροβολάς τα ανέθεσε για μετάφραση σε πολιτισμικούς διαμεσολαβητές και διερμηνείς, φυσικούς ομιλητές των γλωσσών αυτών, που εργάζονται με πρόσφυγες σε ΜΚΟ, και η μετάφραση αποκάλυψε τη φύση και την ποικιλία των κειμένων.
Πώς μπορούμε να αντιληφθούμε αυτή τη δημιουργία, χαραγμένη στους τοίχους αυτών των εγκαταλειμμένων χώρων; Μήπως οι χώροι αυτοί μεταμορφώνονται, μέσω της ποίησης, από εγκαταλειμμένους τόπους που έχουν παραδοθεί στη λήθη σε τόπους συλλογικής μνήμης; Ιδιαίτερα από τη στιγμή που ο ίδιος ο χώρος, το ίδιο το κτήριο, γίνεται το υλικό πάνω στο οποίο εγγράφεται η γραφή.
Σε συνθήκες όπου κάποιος αισθάνεται αόρατος, απών για τους άλλους, και ανάμεσα σε ανώνυμα ίχνη υλικότητας —σκουπίδια, ρούχα— τα κείμενα που χαράσσονται στους τοίχους, με την υπογραφή και την ημερομηνία τους (η τελευταία συχνά στα αγγλικά, ακόμη και όταν το κείμενο είναι γραμμένο στη μητρική γλώσσα), μπορεί να δημιουργούν ίχνη της ύπαρξης των ανθρώπων αυτών, απελευθερώνοντάς τους, σε ορισμένες περιπτώσεις, από την ανωνυμία: «Είμαι εδώ· έχω υπάρξει εδώ· υπάρχω».
Αυτό θα μπορούσε να αποτελεί μόνο έναν από τους δρόμους διερεύνησης της ποιητικής δημιουργίας των προσφύγων σε αυτούς τους εγκαταλειμμένους χώρους, όπου συντελούνται πολλαπλές καλλιτεχνικές πράξεις και δρουν —σε συνήχηση; σε αντιστικτική σχέση;— πολλοί δημιουργοί, σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, σχηματίζοντας ενίοτε ένα πραγματικό παλίμψηστο. Τα φωτογραφικά τεκμήρια του Τυροβολά, που συγκεντρώθηκαν σε διάστημα σχεδόν είκοσι ετών, καθιστούν δυνατή την πρόσβαση και τη μελέτη των ομοιοτήτων και των διαφορών αυτού του παλίμψηστου, το οποίο, επιπλέον, τοποθετεί αυτή την ιδιαίτερη καλλιτεχνική και λογοτεχνική δημιουργία μέσα σε μια ιστορική προοπτική.
Στο πλαίσιο αυτού του προβληματισμού, προετοίμασα μια παρουσίαση στο Πανεπιστήμιο Paul Valéry του Μονπελιέ, στη Γαλλία, τον Νοέμβριο του 2025, όπου αναλύω αυτού του είδους τη δημιουργία, με βάση:
τη σύγχρονη αρχαιολογία, η οποία μελετά τα υλικά ίχνη του πρόσφατου παρελθόντος,
τη θεωρία των γλωσσικών τοπίων (linguistic landscapes), η οποία διερευνά τις σχέσεις ανάμεσα στη γραπτή γλώσσα στους δημόσιους χώρους και στις ιστορικοποιημένες ταυτότητες,
την εθνοποιητική (ethnopoetics), η οποία εστιάζει στα γλωσσικά
μέσα που χρησιμοποιούνται στη λεκτική τέχνη έξω από τη δυτική
παράδοση.
Το συναρπαστικό δεκαπεντάλεπτο βίντεο Dream Tree αποτελεί ένα πολύτιμο αντιπροσωπευτικό δείγμα του έργου του Τυροβολά: οι φωτογραφίες των εγκαταλειμμένων κτηρίων και των κειμένων στους τοίχους, αλλά και δύο ποιήματα του φωτογράφου, εμπνευσμένα από τις συναντήσεις του με τους πρόσφυγες που κατοίκησαν σε εγκαταλειμμένα εργοστάσια κατά τη διάρκεια της φωτογραφικής του διαδικασίας, όλα συνοδευόμενα από μουσική. Έτσι, η φωνή του συντονίζεται, με συμβολικό τρόπο, με τη φωνή των προσφύγων.
Αυτό το τόσο πυκνό σε εικόνες, σκέψεις και συναισθήματα ντοκιμαντέρ συνδυάζει το λυρικό με το κοινωνικό, το πολιτισμικό με το βαθιά —όχι χονδροειδώς— πολιτικό και, ως εκ τούτου, με το βαθιά ανθρώπινο. Και είναι ακριβώς εκεί όπου μπορούμε όλοι να συναντηθούμε.
Ιφιγένεια Μουλίνου
Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια στην Κοινωνική Ανθρωπολογία της
Γλώσσας
Τμήμα Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης,
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών